Teknoloji dünyasında son birkaç yıla damgasını vuran üretken yapay zeka (Generative AI) araçları; ChatGPT, Midjourney, DALL-E ve Sora gibi platformlarla yaratıcılık süreçlerini kökten değiştirdi. Ancak bu teknolojik sıçrama, beraberinde devasa bir hukuki boşluğu da getirdi: Bir insanın değil de, bir algoritmanın ürettiği şiir, kod, görsel veya beste “eser” sayılır mı? Eğer sayılırsa, bu eserin sahibi kimdir? Yazılımı geliştiren şirket mi, komutu (prompt) yazan kullanıcı mı, yoksa yapay zekanın kendisi mi? Bu makalede, fikri mülkiyet hukukunun bu yeni evrenini en güncel yargı kararları ve uluslararası doktrinler ışığında inceleyeceğiz.
Fikri Mülkiyet Hukukunda “Eser” Kavramı ve İnsan Unsuru
Dünya genelindeki telif hakları yasalarının (Türkiye’de 5846 Sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu – FSEK) temelinde “insan yaratıcılığı” yatar. Geleneksel hukuk anlayışına göre bir çalışmanın eser vasfı kazanabilmesi için;
-
Manevi Bir Bağ: Sahibinin özelliğini taşıması,
-
Yaratıcı Çaba: İnsan zekasının ve emeğinin ürünü olması,
-
Şekillenmiş Olma: Düşünce aşamasından çıkıp somut bir forma bürünmesi gerekir.
Yapay zeka tarafından üretilen içeriklerdeki en büyük sorun, “yaratıcı çaba” kısmının bir algoritma tarafından üstlenilmesidir. Mevcut hukuk sistemleri, bir yazılımı “eser sahibi” olarak tanımaz çünkü yazılım bir “kişi” değildir. Bu durum, yapay zeka çıktılarını bir süreliğine “sahipsiz varlıklar” veya “kamu malı” (public domain) olma riskiyle karşı karşıya bırakmaktadır.
Yapay Zeka Çıktılarında Telif Hakkı Kimindir?
Bu sorunun cevabı şu an için üç farklı senaryo üzerinden tartışılmaktadır:
1. Yapay Zekayı Geliştiren Şirketin Hakları (OpenAI, Midjourney vb.) Platformların kullanım sözleşmelerinde (ToS) genellikle “üretilen içeriğin mülkiyeti kullanıcıya aittir” gibi ibareler yer alır. Ancak bu, hukuki bir telif hakkından ziyade sözleşmesel bir devirdir. Eğer bir gün yasalar yapay zekayı bir “araç” değil de “yaratıcı” olarak kabul ederse, yazılımın mimarları bu haklar üzerinde hak iddia edebilir.
2. Prompt (Komut) Yazan Kullanıcının Hakları Kullanıcılar, bir görseli oluşturmak için yüzlerce kelimelik detaylı komutlar yazabilir. Ancak ABD Telif Hakları Ofisi (USCO), sadece “talimat vermenin” bir eserin yaratıcısı olmak için yeterli olmadığını savunmaktadır. Bir fırçayı tutmak ile birine “şuraya bir ağaç çiz” demek arasındaki fark gibi, yapay zekaya komut vermek şu anki hukuk sisteminde “yönetmenlik” değil, “sipariş vermek” olarak görülmektedir.
3. Karma Modeller ve İnsan Müdahalesi Telif hakkı almanın şu anki en güçlü yolu, yapay zeka çıktısını bir temel olarak kullanıp üzerine ciddi bir insan müdahalesi (edit, manipülasyon, ekleme) yapmaktır. Eğer yapay zekanın ürettiği içerik, bir insanın sanatsal vizyonuyla şekillenip değiştirilirse, “sahibinin özelliğini taşıma” kriteri karşılanmış olur.
Dünya Genelindeki Emsal Kararlar: Thaler ve Zarya of the Dawn
Yapay zeka ve hukuk dendiğinde karşımıza çıkan iki devasa vaka bulunmaktadır:
-
Stephen Thaler Vakası: Thaler, kendi geliştirdiği “Creativity Machine” adlı yapay zekanın bir görsel ürettiğini ve bu görselin eser sahibinin yapay zeka olması gerektiğini savunarak tescil başvurusu yaptı. ABD mahkemeleri, “insan eli değmemiş hiçbir çalışmanın telif korumasından yararlanamayacağına” hükmederek bu talebi reddetti.
-
Zarya of the Dawn Kararı: Kristina Kashtanova, yapay zeka (Midjourney) kullanarak bir çizgi roman oluşturdu. Telif ofisi, çizgi romanın metinlerini ve görsellerin düzenlenişini (insan yaratıcılığı olduğu için) koruma altına alırken, görsellerin tek başına yapay zeka tarafından üretilmesi nedeniyle “görsellere özel telif hakkı” vermedi.
Eğitim Verileri ve İzin Sorunu: Telif Hakkı İhlalleri
Yapay zekanın üretimi kadar, “nasıl öğrendiği” de büyük bir hukuki tartışma konusudur. Modeller, internetteki milyarlarca telifli görsel ve metin üzerinde eğitilmektedir.
-
Sanatçıların Davaları: Birçok sanatçı (örneğin Getty Images), yapay zeka şirketlerine “eserlerimi izinsiz kullanarak model eğittiniz” diyerek milyar dolarlık davalar açmıştır.
-
Adil Kullanım (Fair Use) Savunması: Şeylerin şirketleri, bu verilerin sadece “öğrenme” amaçlı kullanıldığını ve yeni, dönüştürücü (transformative) bir ürün ortaya çıktığını savunarak telif ihlali yapmadıklarını iddia etmektedir.
Türkiye’deki Durum: FSEK ve Yapay Zeka
Türkiye’de 5846 sayılı FSEK, eser sahibini “eseri meydana getiren kişi” olarak tanımlar. Burada “kişi” ifadesiyle gerçek insanlar kastedilir. Dolayısıyla Türkiye’de de bir yapay zekanın eser sahibi olması mevcut yasalarla mümkün değildir. Ancak bir hukukçu olarak öngörümüz; yapay zekanın bir “enstrüman” (piyano veya fırça gibi) olarak kabul edilip, kullanıcıya telif hakkı tanınacak yeni bir kategori oluşturulması yönündedir.
Sıkça Sorulan Sorular
ChatGPT’ye yazdırdığım bir kitabın telif hakkı bana mı aittir?
Hukuki açıdan bakıldığında, ChatGPT gibi araçlar tarafından üretilen metinler “saf yapay zeka çıktısı” olarak kabul edilirse telif korumasına girmeyebilir. Ancak metni siz düzenler, kurgular ve üzerinde önemli değişiklikler yaparsanız, ortaya çıkan “işlenmiş eser” üzerinde telif hakkı iddia edebilirsiniz.
Yapay zeka ile oluşturduğum logoyu ticari olarak kullanabilir miyim?
Evet, çoğu yapay zeka platformu (Midjourney ücretli planları gibi) size ticari kullanım hakkı verir. Ancak bu, o logonun telif haklarının size geçtiği ve başkasının o logoyu kullanmasını engelleyebileceğiniz anlamına gelmez. Çünkü logonun telif koruması alması için “insan eliyle yaratılmış olma” şartı aranır.
Yapay zekanın bir sanatçının tarzını taklit etmesi suç mudur?
Hukukta “tarz” veya “stil” telif hakkı ile korunmaz. Örneğin, Picasso gibi resim yapmak suç değildir. Ancak yapay zeka, o sanatçının mevcut bir eserini doğrudan kopyalayıp değiştiriyorsa bu durum telif hakkı ihlaline girebilir. Tarz taklidi şu an için hukuken “gri alan” olarak kabul edilir.
Yapay zeka ile oluşturulan müziklerin (AI Covers) yasal durumu nedir?
Bir sanatçının sesini (vokalini) yapay zeka ile taklit edip ona başka bir şarkı söyletmek, o sanatçının “kişilik haklarını” ve “ses hakkını” ihlal eder. Ayrıca kullanılan altyapı müzikleri de telife tabidir. Bu tür içerikler platformlardan telif ihtarıyla hızlıca kaldırılmaktadır.
Yapay zeka çıktılarının kamu malı (Public Domain) sayılması ne demektir?
Eğer bir içerik insan tarafından yaratılmamışsa ve telif hakkı kanunları tarafından korunmuyorsa, o içerik kamu malı sayılır. Bu, herkesin o içeriği izinsiz, ücretsiz ve dilediği gibi kullanabileceği, kopyalayabileceği ve satabileceği anlamına gelir.
Yapay zeka tarafından yazılan yazılım kodları teliflenir mi?
Yazılım kodları FSEK kapsamında “ilim ve edebiyat eseri” olarak korunur. Yapay zeka (GitHub Copilot vb.) yardımıyla yazılan kodlarda, eğer yazılımcı kodun yapısını kurguluyor ve kritik müdahalelerde bulunuyorsa, yazılımın tamamı üzerinde telif hakkı sahibi olabilir.
Midjourney ile görsel oluştururken başkasının telifli resmini ‘referans’ göstermek suç mu?
Eğer referans gösterdiğiniz resim, yeni üretilen görselde açıkça tanınıyorsa (türev eser), bu durum asıl eser sahibinin iznini gerektirir. Ancak yapay zeka resmi sadece “tarz” öğrenmek için kullanıyor ve ortaya tamamen yeni bir kompozisyon çıkıyorsa, ihlal ispatı zorlaşır.
Hukuki süreçte yapay zeka eserleri için bilirkişi incelemesi nasıl yapılır?
Mahkemelerde bilişim uzmanları ve telif hukuku uzmanlarından oluşan bir heyet; içeriğin ne kadarının yapay zeka, ne kadarının insan müdahalesi olduğunu inceler. “Yaratıcı dokunuş”un hangi tarafta ağır bastığı, kararın merkezinde yer alır.
Yapay zeka şirketlerinin eğitim verileri için sanatçılara ödeme yapması gerekecek mi?
Avrupa Birliği Yapay Zeka Yasası (AI Act) gibi yeni düzenlemeler, şirketlerin eğitim verilerinde hangi telifli içerikleri kullandıklarını şeffaf bir şekilde açıklamalarını zorunlu kılmaktadır. Gelecekte, tıpkı Spotify’ın müzisyenlere ödeme yapması gibi bir “lisanslama modeli” gelmesi beklenmektedir.
Bir eserin yapay zeka tarafından yapıldığını gizlemek suç mudur?
Hukuken bir eserin yapay zeka ile yapıldığını beyan etmemek doğrudan bir “suç” değildir ancak telif tescil başvurularında “yalan beyan” teşkil edebilir. ABD gibi ülkelerde, yapay zeka kullanımı tescil sırasında bildirilmezse, alınan telif belgesi geçersiz sayılmaktadır.
