Endüstri 4.0 ve pandemi sonrası kalıcı hale gelen uzaktan çalışma (remote work), iş hukukunun en temel direklerinden biri olan “işyeri” ve “iş kazası” kavramlarını yeniden tanımlamamızı zorunlu kılmıştır. 4857 sayılı İş Kanunu ve 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, kural olarak işçinin işverenin otoritesi altında bulunduğu her anı ve yeri koruma altına alır. Ancak, çalışan mutfakta kahve yaparken ayağı kayıp düştüğünde veya balkonda laptop ile çalışırken bir kaza geçirdiğinde bu durum iş kazası mıdır? İşte dijital göçebelerin ve evden çalışanların bilmesi gereken hukuki detaylar.
Uzaktan Çalışmada İşyeri Kavramının Genişlemesi
Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu (5510 Sayılı Kanun), iş kazasını “sigortalının işyerinde bulunduğu sırada” meydana gelen olay olarak tanımlar. Uzaktan çalışma sözleşmesiyle çalışan bir işçi için “işyeri”, artık işverenle mutabık kalınan konut veya dijital göçebeler için bulunduğu herhangi bir lokasyondur.
Hukuki açıdan bakıldığında;
-
Zaman Kriteri: Kazanın mesai saatleri içinde gerçekleşmiş olması.
-
Mekân Kriteri: Kazanın, işin yürütüldüğü alan veya bu alanla bağlantılı bölümlerde meydana gelmesi.
-
Nedensellik Bağı: Kazanın yürütülen iş ile illiyet bağının bulunması temel ölçütlerdir.
Mutfakta Yaşanan Kaza İş Kazası Sayılır mı?
Bu soru, uzaktan çalışmanın en tartışmalı noktasıdır. Yargıtay’ın yerleşik içtihatları, işyerinde verilen yemek veya dinlenme molalarında yaşanan kazaları iş kazası olarak kabul eder. Dolayısıyla, bir ofis çalışanı ofis mutfağında çay alırken yandığında bu nasıl iş kazasıysa, evden çalışan bir sigortalının mesai saatleri içinde mutfağa gidip su alırken düşmesi de teknik olarak iş kazasıdır.
Ancak burada “işle illiyet bağı” sorgulanır. Eğer çalışan mesai saatleri dışında veya işiyle tamamen alakasız, ağır kişisel bir kusur (örneğin mesai sürerken evde tadilat yapmak) sırasında yaralanırsa, bu durum iş kazası sayılmayabilir. SGK müfettişlerinin incelemelerinde “zaman” ve “rutin ihtiyaç” kavramları belirleyici olmaktadır.
Freelance (Serbest) Çalışanların Hukuki Durumu
Freelance çalışanlar genellikle 4/a (SSK) kapsamında değil, 4/b (Bağ-Kur) kapsamında değerlendirilir.
-
Şahıs Şirketi Olan Freelancerlar: Kendi nam ve hesabına çalıştıkları için, geçirdikleri kazalarda işverenin sorumluluğuna gidemezler. Ancak kendi iş kazası sigortalarından yararlanabilirler.
-
Gizli İş İlişkisi (Bağımlı Freelance): Eğer bir kişi freelance adı altında sadece tek bir şirkete çalışıyor, mesai saatleri denetleniyor ve talimat alıyorsa; hukuk bu durumu “asıl iş ilişkisi” olarak kabul edebilir. Bu durumda yaşanan kazalarda şirket, tıpkı bordrolu bir çalışanda olduğu gibi sorumlu tutulabilir.
İşverenin İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG) Sorumluluğu
İşverenler, çalışan evde olsa dahi İSG önlemlerini almakla yükümlüdür. Uzaktan çalışma yönetmeliğine göre işveren;
-
Çalışanı uzaktan çalışma konusunda eğitmelidir.
-
Kullanılan ekipmanların (laptop, monitör, ergonomik koltuk) güvenliğini sağlamalıdır.
-
Çalışanın evdeki çalışma alanının ergonomik ve güvenli olduğuna dair rehberlik etmelidir.
Uzaktan Çalışmada İş Kazasının İspatı ve Bildirimi
Evdeki kazayı ispatlamak, ofis kazasına göre çok daha zordur çünkü genellikle tanık yoktur.
-
Bildirim Süresi: Kaza, işverene derhal, SGK’ya ise en geç 3 iş günü içinde bildirilmelidir.
-
Deliller: Olay anına dair fotoğraflar, hastane giriş kayıtlarındaki saat bilgisi ve varsa evdeki kişilerin tanıklığı büyük önem taşır.
-
Hastanede Beyan: Hastaneye gidildiğinde olayın “iş başında” olduğu mutlaka kayıtlara geçirilmelidir. Aksi halde SGK rücu davalarında sorun yaşanabilmektedir.
Sıkça Sorulan Sorular
Evden çalışırken öğle molasında dışarıda kaza geçirmek iş kazası mıdır?
Evet, Yargıtay içtihatlarına göre öğle yemeği molası iş süresinden sayılmasa da, işyerine bağlılık devam ettiği için bu süreçte yaşanan kazalar (örneğin yemek yemeye giderken trafik kazası geçirmek) iş kazası kabul edilmektedir.
İşveren evdeki çalışma masamın ergonomisinden sorumlu mudur?
Uzaktan Çalışma Yönetmeliği uyarınca işveren, işçiyi riskler konusunda bilgilendirmek ve gerekli ekipmanı sağlamakla yükümlüdür. Eğer işveren standartlara uygun olmayan bir ekipman sağlamışsa ve bu durum çalışanda meslek hastalığına (bel fıtığı vb.) yol açmışsa işverenin sorumluluğu doğar.
İnternet kesildiği için kafeye gidip çalışırken kaza geçirirsem ne olur?
Eğer işverenin bilgisi dahilinde veya işin gereği olarak (internet arızası gibi mücbir bir sebeple) başka bir mekânda çalışıyorsanız, o mekân geçici işyeriniz sayılır ve orada yaşanan kazalar iş kazası kapsamına girer.
Freelance çalışan biri SGK’dan iş kazası ödeneği alabilir mi?
Kendi adına 4/b (Bağ-Kur) primlerini düzenli ödeyen bir freelancer, geçici iş göremezlik ödeneğinden yararlanabilir. Ancak bunun için kazanın yürütülen işle ilgili olduğunun belgelenmesi şarttır.
Psikolojik mobbing uzaktan çalışmada da iş kazası sayılır mı?
Evet. Sürekli mesai dışı aranmak (Right to disconnect ihlali), dijital yollarla dışlanmak veya aşırı iş yükü nedeniyle yaşanan tükenmişlik sendromu, belirli şartlarda “meslek hastalığı” veya “iş kazası” (kalp krizi gibi akut durumları tetiklemesi halinde) olarak dava konusu edilebilir.
İş kazası bildirilmezse ne olur?
İşverenin bildirim yapmaması durumunda ağır idari para cezaları uygulanır. Ayrıca çalışanın daha sonra açacağı tazminat davasında işverenin bu kusuru, ödenecek tazminat miktarını artıran bir etken olarak kabul edilir.
Mesai saatleri dışında gelen işle ilgili bir e-postaya bakarken düşmek iş kazası mıdır?
Bu oldukça ince bir çizgidir. Eğer işveren o saatte e-postaya bakmanızı zorunlu kılan bir kültür oluşturmuşsa veya acil bir durum söz konusuysa iş kazası sayılabilir. Ancak tamamen gönüllü ve mesai dışı bir faaliyet ise SGK bunu kabul etmeyebilir.
Yabancı bir şirket için Türkiye’den remote çalışırken kaza geçirirsem hangi hukuk geçerlidir?
İş sözleşmesinde aksine bir hüküm yoksa ve iş Türkiye’de ifa ediliyorsa, Türk İş Hukuku hükümleri uygulanır. Ancak yabancı şirkete karşı icra kabiliyeti olan bir karar almak için uluslararası hukuk prosedürleri gerekebilir.
İş kazası davası ne kadar sürede açılmalıdır?
İş kazasından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davalarında zaman aşımı süresi kazanın meydana geldiği tarihten itibaren 10 yıldır. Ancak ceza davası söz konusuysa ceza zaman aşımı süreleri uygulanır.
Arabuluculuk iş kazası tazminatında zorunlu mu?
İş kazasından doğan tazminat davalarında arabuluculuk “dava şartı” değildir. Doğrudan İş Mahkemesi’ne dava açılabilir. Ancak taraflar isterse ihtiyari olarak arabulucuya gidip süreci hızlandırabilirler.
