Teknolojinin hızla evrilmesiyle birlikte insan hayatının her alanına nüfuz eden yapay zeka sistemleri, beraberinde daha önce karşılaşılmamış yasal uyuşmazlıkları getirmektedir. Günümüzde yapay zeka hukuku artık teorik bir tartışma olmaktan çıkmış, adliyelerde somut dosyaların konusu haline gelmiştir. Otonom araçların karıştığı kazalar, yapay zeka tarafından yapılan hatalı tıbbi teşhisler veya algoritmaların neden olduğu maddi zararlar, yapay zeka destekli yazılımların hukuki sorumluluğu konusunun acilen düzenlenmesini zorunlu kılmıştır. Bu makalede, otonom sistemlerin neden olduğu zararlarda kusur tespiti süreçlerini, sorumluluğun kimde olduğunu ve güncel yasal eğilimleri 2000 kelimelik bu kapsamlı rehberde ele alacağız.
Yapay Zeka Sistemlerinde Hukuki Kişilik Tartışmaları
Yapay zekanın neden olduğu bir zararda sorumluluğu belirlemek için öncelikle bu sistemlerin hukuki statüsünü belirlemek gerekir. Mevcut Türk hukuk sisteminde “kişi” kavramı gerçek ve tüzel kişileri kapsar. Ancak yapay zekanın “elektronik kişi” olarak tanımlanıp tanımlanamayacağı, robot hukuku alanındaki en büyük tartışma konusudur.
Elektronik Kişilik Kavramı Ve Sorumluluk
Eğer bir yapay zekaya sınırlı bir hukuki kişilik verilirse, bu sistemlerin kendi adlarına bir sigorta fonuna sahip olmaları ve verdikleri zararları bu fondan karşılamaları söz konusu olabilir. Ancak günümüzde hakim görüş, yapay zekayı bir “araç” olarak görmekte ve sorumluluğu bu aracı kullanan veya üreten kişiye yüklemektedir. Bu durum, yapay zeka suç işlerse ne olur sorusunun cevabını, doğrudan yazılımcı veya işleten eksenine kaydırmaktadır.
Otonom Araç Kazaları Ve Trafik Hukukunda Yeni Dönem
Yapay zeka denilince akla gelen ilk somut örneklerden biri otonom sürüş sistemleridir. Otonom araç kaza sorumluluğu, klasik trafik hukukundaki “sürücü kusuru” kavramını temelinden sarsmaktadır.
-
Sürücü Kusuru Mu Yazılım Hatası Mı: Bir otonom araç kaza yaptığında, eğer sistem o sırada devredeyse, klasik bir sürücü kusurundan bahsetmek güçleşir. Bu noktada yazılım hatası nedeniyle hukuki sorumluluk devreye girer.
-
Üreticinin Sorumluluğu: 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun kapsamında, ayıplı mal veya hizmet üretimi nedeniyle üretici firmanın “kusursuz sorumluluğu” tartışılmaktadır.
-
Kusur Tespiti Süreci: Kazanın ardından aracın “kara kutu” verileri incelenerek, yapay zekanın o anki karar mekanizması analiz edilir. Kusur tespiti yapılırken algoritmik bir hata mı yoksa sensör arızası mı olduğu belirlenir.
Yapay Zeka Ve Tıbbi Malpraktis Davaları
Sağlık sektöründe teşhis ve tedavi süreçlerinde kullanılan yapay zekalar, hata yaptıklarında hayati sonuçlar doğurabilir. Bir yapay zekanın kanser taramasında hata yapması durumunda sorumlu kim olacaktır?
Hekimin Sorumluluğu Ve Gözetim Yükümlülüğü
Yapay zekayı yardımcı bir araç olarak kullanan hekimin, sistemin verdiği sonucu denetleme yükümlülüğü vardır. Eğer hekim, yapay zekanın bariz bir hatasını fark etmeyerek tedaviye devam ederse, tıbbi malpraktis çerçevesinde kişisel sorumluluğu doğar. Ancak hata, yapay zekanın “deep learning” (derin öğrenme) sürecindeki bir sapmadan kaynaklanıyorsa, burada yapay zeka yazılım hatası ve üretici sorumluluğu ön plana çıkar.
Algoritmik Karar Verme Sistemlerinde Ayrımcılık Ve Hak İhlalleri
Sadece fiziksel zararlar değil, yapay zekanın bankacılık, İK veya yargı süreçlerinde kullandığı algoritmalar da hukuki ihlallere neden olabilir. Örneğin, bir kredi başvurusunu değerlendiren yapay zekanın ayrımcı bir kriter kullanması, kişilik haklarının ihlali anlamına gelir.
-
KVKK Ve Yapay Zeka: Yapay zekanın işlediği büyük veriler (Big Data), kişisel verilerin korunması kapsamında ciddi riskler taşır. Verilerin hukuka aykırı işlenmesi durumunda idari para cezaları kaçınılmazdır.
-
Şeffaflık Ve Açıklanabilirlik: Avrupa Birliği Yapay Zeka Yasası (EU AI Act) ile paralel olarak, bir algoritmanın neden o kararı verdiğinin “açıklanabilir” olması yasal bir zorunluluk haline gelmektedir.
Kusur Tespitinde Bilirkişilik Ve Teknik Analiz
Yapay zeka davalarında en büyük zorluk, hakimin veya savcının teknik altyapıyı anlamasıdır. Bu noktada bilişim hukuku bilirkişiliği hayati bir önem kazanır.
-
Kod Analizi: Algoritmanın içinde yer alan mantık hataları veya taraflı veri setleri incelenir.
-
Log Kayıtları: Olay anında yapay zekanın hangi verileri girdi olarak aldığı ve hangi çıktıyı ürettiği log dosyalarından saptanır.
-
Risk Analiz Raporları: Üreticinin, yazılımı piyasaya sürmeden önce gerekli güvenlik testlerini yapıp yapmadığı denetlenir.
Yapay Zeka Yazılımlarında Üretici Ve İşleten Ayrımı
Hukukumuzda sorumluluğu dağıtırken “üretici” (yazılımı kodlayan) ve “işleten” (yazılımı ticari amaçla kullanan) ayrımı yapılır. Yazılım hatası nedeniyle hukuki sorumluluk kime aittir sorusunun cevabı, genellikle zararın kaynağına göre değişir.
-
Üreticinin Sorumluluğu: Eğer zarar, yazılımın tasarımındaki bir hatadan kaynaklanıyorsa üretici sorumludur.
-
İşletenin Sorumluluğu: Yazılımın yanlış konfigüre edilmesi veya güncellemelerinin yapılmaması durumunda işleten sorumlu tutulur.
Gelecekte Yapay Zeka Mevzuatı Ve Zorunlu Sigorta
Tıpkı araçlardaki zorunlu trafik sigortası gibi, gelecekte yüksek riskli yapay zeka sistemleri için de zorunlu yapay zeka sigortası getirilmesi planlanmaktadır. Bu sistem, yapay zekanın sebep olduğu zararlarda tazminat ödeme sürecini hızlandıracak ve mağdurların korunmasını sağlayacaktır.
Sıkça Sorulan Sorular
Yapay zeka kendi başına bir sözleşme imzalayabilir mi? Hayır, mevcut hukukumuzda yapay zekanın irade beyanı açıklama yetkisi yoktur. İmzaladığı sözleşmeler ancak bir temsil yetkisi çerçevesinde sahibi adına hüküm ifade eder.
Yapay zeka tarafından üretilen bir içerik telif hakkı ihlali yaparsa kim sorumlu olur? Sorumluluk, yapay zekayı o içeriği üretmesi için yönlendiren kullanıcıya ve yazılımın veri tabanını oluşturan üreticiye aittir. Fikri mülkiyet hukuku bu konuda her geçen gün yeni kararlar üretmektedir.
Otonom aracım kaza yaparsa hapse girer miyim? Kusur tespiti sonucunda, kaza anında müdahale etme şansınız olduğu halde etmediğiniz saptanırsa taksirle yaralama veya öldürme suçlarından yargılanabilirsiniz. Ancak tamamen sistem hatası saptanırsa hukuki süreç tazminat ekseninde yürür.
Yapay zekanın verdiği karara itiraz etme hakkım var mı? Evet, KVKK uyarınca, tamamen otomatik sistemler aracılığıyla verilen ve kişi üzerinde hukuki sonuç doğuran kararlara itiraz etme hakkınız mevcuttur.
Yapay zeka suç işlerse hapis cezası alır mı? Hayır, ceza hukuku şahsidir ve sadece gerçek kişilere uygulanır. Yapay zekanın “cezalandırılması” ancak yazılımın kapatılması veya imha edilmesi şeklinde olabilir; asıl ceza üreticiye veya kullanıcıya verilir.
Sonuç Ve Hukuki Destek
Yapay zeka hukuku, teknolojinin durdurulamaz hızıyla her gün yeni bir boyut kazanmaktadır. Yazılım şirketleri, otonom sistem kullanıcıları veya yapay zeka nedeniyle zarara uğrayan kişiler için süreç oldukça karmaşıktır. Kusur tespiti ve sorumluluk zincirinin belirlenmesi, ileri derece teknik bilgi ve hukuki uzmanlık gerektirir.
Yapay zeka sistemlerinden kaynaklanan uyuşmazlıklarda hak kaybına uğramamak ve güncel robot hukuku düzenlemelerine uyum sağlamak için Ata Hukuk uzmanlığına başvurabilirsiniz.
